रित्तिँदै अर्घाखाँचीका गाउँ : विकास भयो, मान्छे भएनन्

२ असार, अर्घाखाँची । एक समय मोटरबाटो, बिजुली, खानेपानी र स्वास्थ्य सेवाको अभाव झेल्दै आएका अर्घाखाँचीका गाउँहरूमा अहिले आधुनिक सुविधाको पहुँच पुगेको छ। गाउँ–गाउँमा सडक विस्तार भएको छ, घरघरमा खानेपानी र बिजुली पुगेको छ, इन्टरनेट तथा मोबाइल सेवाले संसारलाई नजिक बनाएको छ। तर विकासका यी उपलब्धिबीच एउटा गम्भीर समस्या भने झन् बढ्दो छ—गाउँहरू दिनप्रतिदिन रित्तिँदै गएका छन्।

जिल्लामा तीव्र बसाइँसराइका कारण खेतीयोग्य जमिन बाँझिने क्रम बढेको छ। कृषि विकास कार्यालयका अनुसार पछिल्लो दशकमा मात्रै ७,३६२ हेक्टर खेतीयोग्य जमिन बाँझिएको छ।

खेतीयोग्य जमिन घट्दो क्रममा

तथ्यांक अनुसार करिब ३० वर्षअघि अर्घाखाँचीमा ४५ हजार ७१२ हेक्टर क्षेत्रफलमा खेतीपाती गरिन्थ्यो। २०७० सालसम्म यो क्षेत्रफल घटेर २८ हजार ६०९ हेक्टरमा सीमित भयो। हाल जिल्लामा केवल २१ हजार २४७ हेक्टर जमिनमा मात्र खेती भइरहेको छ। गाउँबाट परिवारहरू बसाइँ सर्दै जाँदा वर्षौंदेखि उत्पादन हुँदै आएका खेतबारी अहिले खर र झाडीले ढाकिएका छन्।

गाउँ नै खाली हुँदै

Shitganga नगरपालिका–११ को छाप गाउँमा केही वर्षअघिसम्म ४५ घरपरिवार बसोबास गर्थे। अहिले गाउँ लगभग खाली भइसकेको छ। त्यस्तै दुम्सी गाउँका करिब ५० घरपरिवार पनि बसाइँ सरेपछि गाउँ सुनसान बनेको छ।

स्थानीयवासीका अनुसार धेरै परिवार कपिलवस्तु लगायतका तराईका क्षेत्रतर्फ सरेका छन्। जंगली जनावरको आतंक, कृषिमा घट्दो आम्दानी र सहज जीवनशैलीको खोजी बसाइँसराइका मुख्य कारण बनेका छन्।

विद्यालयमा विद्यार्थी घट्दै

बसाइँसराइको प्रत्यक्ष असर शिक्षामा पनि परेको छ। अर्घाखाँचीका विभिन्न विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या निरन्तर घटिरहेको छ।

स्थानीय शिक्षकहरूका अनुसार पहिले सयौं विद्यार्थी अध्ययन गर्ने विद्यालयमा अहिले विद्यार्थी संख्या आधाभन्दा कम भएको छ। युवा परिवारहरू गाउँ छाड्दै जाँदा विद्यालयहरूको भविष्य पनि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।

पाँच वर्षमा ५ हजारभन्दा बढी परिवार बाहिरिए

सरकारी तथ्यांक अनुसार पछिल्लो पाँच वर्षमा अर्घाखाँचीबाट ५,०८२ घरपरिवार अन्यत्र बसाइँ सरेका छन्। औसत पाँच सदस्यको हिसाब गर्दा करिब २५ हजार मानिसले जिल्ला छाडेको अनुमान गरिएको छ।

जनसंख्या तथ्यांकले पनि यही अवस्था देखाउँछ। २०६८ सालको जनगणनामा १ लाख ९७ हजार ६३२ रहेको जनसंख्या २०७८ मा घटेर १ लाख ७७ हजार ८६ मा झरेको छ। एक दशकमा २० हजारभन्दा बढी जनसंख्या घट्नु जिल्लाका लागि चिन्ताजनक अवस्था मानिएको छ।

उत्पादन कायम, तर भविष्यको जोखिम बढ्दो

कृषि विज्ञहरूका अनुसार आधुनिक प्रविधि, हाइब्रिड बीउ र रासायनिक मलको प्रयोगका कारण हाल उत्पादनमा ठूलो गिरावट देखिएको छैन। तर खेती हुने क्षेत्रफल निरन्तर घट्दै जानु दीर्घकालीन खाद्य सुरक्षाका लागि चुनौती बन्न सक्छ।

कृषि ज्ञान केन्द्रका अधिकारीहरूका अनुसार अहिलेको उत्पादन दरले तत्काल समस्या नदेखिए पनि बाँझो जमिन बढ्दै गए भविष्यमा खाद्य उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ।

रोजगारी अभाव मुख्य कारण

स्थानीय जनप्रतिनिधि र सरोकारवालाहरूका अनुसार बसाइँसराइको मुख्य कारण रोजगारीको अभाव हो। सडक र भवन निर्माण भए पनि गाउँमै पर्याप्त आम्दानीका अवसर सिर्जना हुन सकेका छैनन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि–आधारित उद्योग, साना उद्यम, पर्यटन व्यवसाय तथा स्थानीय उत्पादनको बजारीकरणमा ध्यान दिन सके युवालाई गाउँमै रोक्न सकिन्छ।

पर्यटन र कृषि उद्यममा सम्भावना

अर्घाखाँचीमा धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना रहेको बताइन्छ। Supa Deurali Temple, Argha Bhagawati Temple, Panini Tapobhumi लगायतका धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थललाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सके स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।

यसका साथै अर्गानिक खेती, कृषि प्रशोधन उद्योग, एग्रो–टुरिजम तथा स्थानीय उत्पादनमा आधारित उद्यमले गाउँको अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

निष्कर्ष

अर्घाखाँची अहिले विकास र जनशक्ति पलायनको दोहोरो चुनौतीमा उभिएको छ। सडक, बिजुली, इन्टरनेट र स्वास्थ्य सेवा पुगे पनि रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर पर्याप्त नहुँदा गाउँहरू रित्तिँदै गएका छन्। यदि बसाइँसराइका मूल कारण सम्बोधन गर्न सकिएन भने बाँझो जमिन बढ्ने, उत्पादन प्रणाली कमजोर हुने र ग्रामीण बस्तीहरू अझ सुनसान बन्ने जोखिम रहने देखिन्छ।

यो पनि पढ्नुहोस: केन्द्रले कर्णालीमा अनुदान बढायो, प्रमुख चुनौती कार्यान्वयन, अमेरिका पठाउने बहानामा ३८ लाख ठगी गर्ने महिला पक्राउ, फ्लाई दुबईलाई पोखरा–दुबई सिधा उडान अनुमति, पर्यटन व्यवसायी उत्साहित,   भारतीय विदेशमन्त्रीसँग परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले भने– नेपाल सरकारसँग कुनै पुरानो बोझ छैन,  पर्यटन प्रवर्धन र आगन्तुकहरुको लागि Tarevir.com को सुरुवात