पाटनको अष्टमातृका नाच सम्पन्न: तान्त्रिक विधि र सांस्कृतिक जात्रा

६ कात्तिक, काठमाडौं ।

नेपालको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सहर ललितपुरमा मल्लकालदेखि सञ्चालन हुँदै आएको प्रसिद्ध पाटनको अष्टमातृका नाच (गँः प्याखँ) धार्मिक तथा तान्त्रिक विधिपूर्वक सम्पन्न भएको छ। बडादसैँको पहिलो दिन घटस्थापनादेखि सुरु भई लगातार ११ दिनसम्म पाटनका विभिन्न डबलीहरूमा प्रदर्शन गरिएको यो परम्परागत सांस्कृतिक जात्रा बिहीबार विधिवत् रूपमा समापन भएको हो। स्थानीय अष्टमातृका नाच प्रबन्ध समितिको व्यवस्थापनमा सम्पन्न यस सांस्कृतिक पर्वले ललितपुरको प्राचीन तान्त्रिक परम्परा र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको जीवन्ततालाई पुनः उजागर गरेको छ।

मल्लकालीन राजा श्रीनिवास मल्लको पालादेखि सुरु भएको मानिने यो नाच नेपाल मण्डलको प्राचीन तान्त्रिक मान्यता र शक्तिपूजासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। जात्राका क्रममा गणेश, भैरव, कुमारी, वैष्णवी, ब्राह्मणी, महेश्वरी, कौमारी, वाराही, इन्द्राणी, महाकाली, महालक्ष्मी र सिंहिनी जस्ता विभिन्न देवदेवीका ख्वापाः (मुखौटा) लगाएका नर्तकहरूले तान्त्रिक बाजाको तालमा परम्परागत नृत्य प्रस्तुत गर्दछन्। स्थानीय नेवार समुदायमा ‘गँः प्याखँ’ भनिने यस नृत्यले पाटनवासीलाई नकरात्मक शक्तिबाट जोगाउने र नगरमा शान्ति, समृद्धि तथा जनस्वास्थ्य कायम राख्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ।

यस वर्षको नाच सञ्चालनका लागि अष्टमातृका नाच प्रबन्ध समिति र स्थानीय गुठियारहरूले विशेष सक्रियता देखाएका थिए। समितिका अध्यक्ष राजेन्द्र शाक्यका अनुसार घटस्थापनाका दिन तान्त्रिक पूजापाठ गरी शक्ति आह्वान गरिएपछि सुरु भएको यो नृत्य पाटनका ऐतिहासिक डबलीहरूमा प्रदर्शन गरिएको थियो। ११ दिनसम्म चल्ने यस जात्रामा हरेक दिन निश्चित विधि, होम र बलिपूजा सहित नृत्य प्रस्तुत गर्ने परम्परा छ। देवगणका रूपमा प्रस्तुत हुने कलाकारहरूले सो अवधिभर कडा धार्मिक नियम र अनुशासित जीवनशैलीको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

अष्टमातृका नाच केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई ललितपुरको मौलिक पहिचान र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम पनि बनेको छ। जात्रा अवधिभर पाटन दरबार क्षेत्र र आसपासका डबलीहरूमा स्थानीय भक्तजनका साथै स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूको बाक्लो उपस्थिति रहेको थियो। प्राचीन हस्तकलाका धातुका गहना, परम्परागत पोसाक र शास्त्रीय बाजागाजाको समिश्रणले अवलोकनकर्ताहरूलाई मल्लकालीन संस्कृतिको साक्षात अनुभूति गराएको थियो।

पछिल्लो समय युवा पुस्तामा सांस्कृतिक परम्पराप्रतिको चासो बढाउन र प्राचीन अमूर्त सम्पदाको संरक्षण गर्न यो जात्राले ठूलो योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। यद्यपि, परम्परागत गुठी व्यवस्थाको स्रोत साधनमा आएको कमी र देवगण बन्ने कलाकारहरूको निरन्तरतामा देखिएका चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। स्थानीय तह र सांस्कृतिक निकायहरूले यस प्रकारका ऐतिहासिक जात्रा पर्वहरूको दिगो सञ्चालनका लागि आर्थिक तथा भौतिक सहयोग अभिवृद्धि गर्नुपर्नेमा सरोकारवालाहरूले जोड दिएका छन्।

परम्परागत तान्त्रिक विधि, अगाध आस्था र व्यापक जनसहभागिताका बीच समापन भएको यस वर्षको अष्टमातृका नाचले काठमाडौँ उपत्यकाको अमूर्त सांस्कृतिक वैभवलाई कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। पुर्खाले सुम्पेको यो अनुपम अमूर्त सम्पदालाई भावी पुस्तासम्म निरन्तरता दिन स्थानीय समुदाय, गुठियार र राज्यका निकायहरूबीच बलियो सहकार्यको खाँचो महसुस गरिएको छ।