बूढीगण्डकी बाढीअघि जमिनमा कम्पन मापन गरिएको खुलासा

२६ असोज, काठमाडौं ।

बूढीगण्डकी बाढी आउनुभन्दा केही समयअघि नै नेपालको जमिनमा उच्च स्तरको भूकम्पीय कम्पन मापन गरिएको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन्। गोरखा र धादिङको सीमा भई बग्ने बूढीगण्डकी नदी क्षेत्रमा आएको बाढीभन्दा अगाडि जमिन राम्रैसँग हल्लिएको तथ्य बाहिर आएपछि यसले पूर्वसूचना प्रणाली र विपद् व्यवस्थापनको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपेको छ।

भूगर्भविद् तथा अध्ययनकर्ताहरूका अनुसार जल उत्पन्न विपद् वा ठूला पहिरो जानुअघि जमिनमुनि आन्तरिक कम्पन हुने गर्दछ। बूढीगण्डकी नदीमा बाढीको भीषण रूप देखिनुअघि नै सीस्मोग्राफ र अन्य मापन यन्त्रहरूमा कम्पन दर्ता हुनुले जलप्रवाह र भू-स्खलनबीचको गहिरो सम्बन्धलाई पुष्टि गर्दछ। यस्तो कम्पन नदीको उपल्लो तटीय क्षेत्रमा विशाल पहिरो खसेर नदी थुनिएको वा हिमपहिरोका कारण उत्पन्न भएको हुनसक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ।

विज्ञहरूका अनुसार बाढी आउनुअघि मापन गरिएको कम्पन सामान्य भूकम्पको भन्दा भिन्न प्रकृतिको थियो। साधारण भूकम्पको कम्पन तीव्र र छोटो समयको हुने भए पनि पहिरो वा नदी थुनिँदा उत्पन्न हुने कम्पन केही समयसम्म निरन्तर र निश्चित फ्रिक्वेन्सीमा रहने गर्छ। बूढीगण्डकी नदी जलाधार क्षेत्रमा स्थापित मापन केन्द्रहरूले संकलन गरेको तथ्यांक विश्लेषण गर्दा बाढी आउनुअघि नै जमिनमा स्पष्ट कम्पन देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

यस्तो भूकम्पीय कम्पनको पूर्वपहिचान र द्रुत विश्लेषण गर्न सकिएमा तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई समयमै सुरक्षित स्थानमा सार्न सकिने सम्भावना बढेको छ। बूढीगण्डकी नदी किनारका बस्तीहरू प्राकृतिक विपद्को दृष्टिकोणले सधैं उच्च जोखिममा रहँदै आएका छन्। बाढी आउनुभन्दा केही मिनेट वा घण्टाअघि नै कम्पनका आधारमा स्वचालित चेतावनी जारी गर्न सकिने प्रविधि विकास गर्न सके ठूलो धनजनको क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिने जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अधिकारीहरूको भनाइ छ।

नेपालमा भूकम्पीय कम्पन र बाढीको सम्बन्धबारे अध्ययन गर्ने प्रणाली अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको छ। बूढीगण्डकी नदीमा देखिएको यो पछिल्लो घटनाले नेपालमा पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ आधुनिक, प्रविधिमैत्री र एकीकृत बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले पनि यस्ता वैज्ञानिक अध्ययनलाई गम्भीरताका साथ लिँदै प्रविधि विस्तारमा ध्यान दिनुपर्ने सरोकारवालाहरूको माग छ।

समग्रमा, बूढीगण्डकी बाढी आउनुअघि देखिएको जमिनको कम्पनले वैज्ञानिक अनुसन्धानमा नयाँ बाटो खोलेको छ। प्राकृतिक विपद्को पूर्वानुमान गर्न परम्परागत जलस्तर मापन मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै भू-गर्भीय र जल-मौसमसम्बन्धी तथ्यांकलाई एकीकृत गरी पूर्वसूचना दिने आधुनिक प्रणाली स्थापना गर्नु अबको मुख्य प्राथमिकता हुनुपर्छ।