विश्व मधुमेह दिवस: जोखिम न्यूनीकरण र चेतनामा जोड

२८ कात्तिक, काठमाडौं ।

विश्व मधुमेह दिवस काठमाडौँसहित देशभर र विश्वभर विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरी मनाइँदैछ। प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १४ तारिखका दिन मनाइने यस दिवसको मुख्य उद्देश्य मधुमेह रोगबारे सर्वसाधारणमा जनचेतना फैलाउनु, यसको जोखिम न्यूनीकरण गर्नुका साथै रोगको रोकथाम, पहिचान र उपचारमा सबैको पहुँच अभिवृद्धि गर्नु रहेको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालय, प्रमुख अस्पतालहरू तथा विभिन्न सामाजिक संघ-संस्थाहरूको आयोजनामा आज बिहानैदेखि प्रभातफेरी, नि:शुल्क स्वास्थ्य परीक्षण शिविर तथा जनचेतनामूलक अन्तर्क्रिया कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठन र अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघको तथ्याङ्क अनुसार पछिल्लो एक दशकमा उच्च आय भएका विकसित मुलुकहरूको तुलनामा न्यून तथा मध्यम आय भएका विकासोन्मुख देशहरूमा मधुमेहका बिरामीको सङ्ख्या तीव्र गतिमा बढेको छ। असन्तुलित खानपान, शारीरिक व्यायामको कमी, मानसिक तनाव र सहरीकरणको बढ्दो प्रभावका कारण यो समस्या युवा तथा प्रौढ दुवै उमेर समूहमा व्यापक बन्दै गएको छ। विश्वभर करोडौँ मानिसहरू यस रोगबाट प्रभावित छन् र धेरैजसोलाई आफूलाई मधुमेह भइसकेको समेत समयमै जानकारी नहुने गरेको पाइएको छ।

नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा मधुमेहका बिरामीहरूको सङ्ख्या चिन्ताजनक रूपमा वृद्धि भइरहेको चिकित्सकहरू बताउँछन्। रगतमा चिनीको मात्रा अनियन्त्रित रूपमा बढ्नु नै मधुमेह हो, जसलाई आम बोलीचालीमा सुगर भन्ने गरिन्छ। निरन्तर अत्यधिक तिर्खा लाग्नु, पटक-पटक पिसाब हुनु, शरीरको तौल अस्वाभाविक रूपमा घट्नु, अत्यधिक थकान महसुस हुनु र चोटपटक वा घाउ छिटो नकाट्नु यसका प्रमुख लक्षण हुन्। समयमै यसको पहिचान र उचित व्यवस्थापन हुन नसकेमा मिर्गौला, आँखा, मुटु तथा स्नायु प्रणालीमा गम्भीर क्षति पुग्ने खतरा रहन्छ।

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार मधुमेहको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि दैनिक जीवनशैलीमा सकारात्मक सुधार ल्याउनु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट मध्यम खालको शारीरिक व्यायाम वा पैदल यात्रा गर्ने, हरियो सागपात, फलफूल र फाइबरयुक्त खानाको प्रयोग बढाउने, प्रशोधित एवं चिनीयुक्त खानेकुराबाट टाढा रहने तथा धूम्रपान र मद्यपान त्याग्नाले यो रोग लाग्ने जोखिमलाई निकै हदसम्म घटाउन सकिन्छ। साथै, ४० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरूले वर्षमा कम्तीमा एक पटक रगतमा चिनीको मात्रा अनिवार्य रूपमा परीक्षण गराउनुपर्छ।

विश्व मधुमेह दिवसको अवसरमा स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूले प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूसम्म मधुमेहको पहिचान र औषधिको सहज पहुँच पुर्‍याउन सरकारले विशेष नीति ल्याउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। मधुमेह नियन्त्रणमा राखेर सामान्य र सक्रिय जीवन बिताउन सम्भव भएकाले यसबारे समुदाय स्तरसम्म सही सूचना र सचेतना पुर्‍याउनु आजको मुख्य आवश्यकता बनेको छ।

तसर्थ, यो दिवस केवल एक दिनको औपचारिकतामा सीमित नभई प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सजग गराउने र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको बानी बसाल्ने अवसर बन्नुपर्छ। सन्तुलित आहार र नियमित शारीरिक गतिविधि अपनाएर मधुमेह जस्तो जटिल दीर्घरोगबाट बच्न र बचाउन समाजका सबै वर्ग र निकायहरू मिलेर अघि बढ्न आवश्यक छ।