बूढीगण्डकी पहिरो र कटान: स्यारखोलामा भौगर्भिक संकट

२६ असोज, काठमाडौं ।

उत्तरी गोरखाको स्यारखोला र बूढीगण्डकी नदी क्षेत्रमा लगातारको बूढीगण्डकी पहिरो तथा भौगर्भिक फेरबदलका कारण तटीय बस्ती र पर्यावरणमा गम्भीर संकट उत्पन्न भएको छ। पहाडी भिरालो जमिन खस्ने, रुखबिरुवा मडारिने र ठूलो मात्रामा भूक्षय हुने क्रम बढेपछि बूढीगण्डकी नदीको बहाव अत्यन्तै धमिलो र कालो बन्न पुगेको छ। लामो समयदेखि निरन्तर भइरहेको प्राकृतिक हलचल र भूक्षयका कारण हिमाली तटीय क्षेत्रका बासिन्दा उच्च जोखिममा परेका छन्।

स्थानीयवासी तथा क्षेत्रगत अध्ययनकर्ताहरूका अनुसार स्यारखोला र बूढीगण्डकी जलाधार क्षेत्रमा पहिरो एकै दिनमा खसेको नभई साताौंदेखि निरन्तर रूपमा भूक्षय भइरहेको छ। पहाडका ठूला-ठूला पहरा फुटेर नदीमा खस्ने र सिंगो जंगल क्षेत्र नै सोहोरिएर बग्ने क्रम जारी छ। केही हप्ताअघि भएका साना-ठूला भौगर्भिक परिवर्तनका कारण जमिन भित्रभित्रै कमजोर बनेको र अहिले त्यसले ठूलो रूपमा पहिरोको स्वरूप लिएको पाइएको छ।

नदीमा लेदो र पहिरोसँगै बगेर आएका ठूला ढुङ्गा-माटो जम्मा हुँदा बूढीगण्डकीको प्राकृतिक स्वरूप परिवर्तन हुने खतरा बढेको छ। यस क्षेत्रमा पहिले सामान्य देखिने भूक्षयले अहिले विकराल रूप लिनुमा निरन्तरको वर्षा, कमजोर भूबनोट र जलवायु परिवर्तनको असरलाई प्रमुख कारण मानिएको छ। नदीको बहाव रोकिएर कृत्रिम ताल बन्ने वा आकस्मिक बाढी आउने त्रासले तटीय क्षेत्रका सर्वसाधारण चिन्तित बनेका छन्।

नदी किनारमा रहेका सम्भावित जोखिमयुक्त बस्तीहरूका बासिन्दा अहिले त्रासै त्रासमा बस्न बाध्य छन्। मनसुन रोकिए पनि भित्री जमिन कमजोर रहेकाले सुख्खा पहिरो खस्ने जोखिम उत्तिकै उच्च रहेको छ। स्यारखोला र बूढीगण्डकीको दोभान वरपरका बासिन्दाले सुरक्षित स्थानतर्फ स्थानान्तरण र नदी नियन्त्रणका लागि पूर्वसावधानी अपनाउन सम्बन्धित निकायसँग माग गर्दै आएका छन्।

विपद् व्यवस्थापन विज्ञहरूका अनुसार हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रको भूबनोट आफैँमा संवेदनशील हुने भएकाले यहाँ हुने साना भूक्षयलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन। स्यारखोला र बूढीगण्डकी जलाधार क्षेत्रमा तत्काल भौगर्भिक अध्ययन गरी जोखिम मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। भविष्यमा आउन सक्ने ठूला प्राकृतिक विपद्बाट बच्न पूर्वसूचना प्रणाली तथा तटबन्ध निर्माणका कामहरू अघि बढाउनु पर्ने सुझाव विज्ञहरूको छ।

सरकार तथा स्थानीय प्रशासनले जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान गरी दीर्घकालीन समाधानका उपायहरू खोज्न ढिलाइ गर्न नहुने स्थानीयको भनाइ छ। नदीको धमिलो र कालो बहावले निम्त्याएको प्राकृतिक संकटलाई समयमै सम्बोधन नगरे भविष्यमा अझ ठूलो जनधनको क्षति हुन सक्ने सम्भावना रहेको छ।