दशैँको बदलिँदो स्वरूप र हराउँदै गएका पुराना परम्परा

५ कात्तिक, काठमाडौं ।

दशैँको बदलिँदो स्वरूप सँगै नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा चाडपर्व मनाउने शैली र रौनक तीव्र रूपमा फेरिँदै गएको छ। विगतका वर्षहरूमा घटस्थापना सुरु भएसँगै गाउँघरमा सामूहिक रूपमा लिङ्गे पिङ हाल्ने, आकाशमा रङ्गीचङ्गी चङ्गा उडाउने र साथीभाइहरू एकत्र भई खुसी साट्ने लहर चल्ने गरेकामा पछिल्ला वर्षहरूमा यी मौलिक दृश्यहरू क्रमशः घट्दै जान थालेका छन्। खासगरी ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरी क्षेत्र तथा वैदेशिक रोजगारतर्फको तीव्र बसाइँसराइ, प्रविधिको विकास र आधुनिक जीवनशैलीका कारण बडादशैँको परम्परागत सांस्कृतिक रौनक छायामा पर्दै गएको हो।

विगतमा विजयादशमीको आगमनपूर्व नै लमजुङ लगायतका देशका विभिन्न ग्रामीण भेगमा सामूहिक सहकार्यको बेग्लै उत्साह देखिन्थ्यो। गाउँका युवाहरू मिलेर बाँस, काठ र बाबियोको डोरी तयार पारी लिङ्गे पिङ निर्माण गर्दथे। विद्यालयमा दसैँको बिदा हुनासाथ बालबालिका तथा युवायुवतीहरू पिङ खेल्न र रमाइलो गर्न पालो पर्खने गर्दथे। वर्षमा एकपटक भए पनि दसैँमा धर्ती छाड्नुपर्छ भन्ने धार्मिक तथा सामाजिक मान्यताका साथ पिङ खेल्ने परम्पराले गाउँघरमा आपसी भाइचारा, सद्भाव र एकता बढाउन ठूलो योगदान पुर्‍याएको थियो।

तर पछिल्ला केही दशकयता सामाजिक तथा आर्थिक परिवेशमा आएको परिवर्तनले दसैँका यी मौलिक परम्पराहरू सङ्कटमा परेका छन्। बाबियो र बाँसको सहायताले बनाइने परम्परागत पिङको ठाउँमा अचेल सहरी क्षेत्र तथा एकाध गाउँहरूमा समेत फलामका पिङ वा प्लास्टिकका आधुनिक संरचनाहरू देखिन थालेका छन्। कतिपय गाउँमा पिङ निर्माण गर्ने युवाशक्तिको अभावका कारण यो परम्परा पूर्ण रूपमा लोप भइसकेको स्थानीय ज्येष्ठ नागरिकहरू बताउँछन्।

सूचना र प्रविधिको तीव्र विकासले नयाँ पुस्ताको मनोरञ्जनको माध्यमलाई समेत पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदिएको छ। पहिले खुला चौरमा चङ्गा उडाएर वा गाउँका चोकहरूमा जम्मा भई परम्परागत खेलहरू खेलेर मनाइने दसैँ अहिले मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा सीमित हुन थालेको छ। युवापुस्ता अध्ययन र रोजगारीका लागि विदेशिएपछि गाउँघरमा बुढाबुढी र बालबालिका मात्र बाँकी रहने अवस्था सिर्जना भएको छ, जसले गर्दा चाडपर्वका बेला पहिले जस्तो सामूहिक हर्षोल्लास र चहलपहल देखिन छाडेको छ।

यसका साथै दसैँ मनाउने संस्कृतिको अर्थतन्त्र र उपभोग्य ढाँचामा पनि ठूलो फेरबदल आएको छ। विगतमा नयाँ कपडा लगाउन, मीठो-मसिने खान र आफन्त भेट्न वर्षभरि दसैँ नै पर्खनुपर्ने बाध्यता थियो। वर्तमान समयमा मानिसहरूको क्रयशक्ति वृद्धि भएसँगै यी विषयहरू दैनिक जीवनकै सामान्य हिस्सा बनेका छन्। नतिजास्वरूप, दसैँको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व घटेर केवल लामो बिदा मनाउने वा पर्यटकीय स्थलहरूको भ्रमणमा जाने समयका रूपमा परिणत हुँदै गएको संस्कृतिविद्हरूको तर्क छ।

चाडपर्वहरू केवल कर्मकाण्ड वा बिदा मनाउने माध्यम मात्र नभई हाम्रा सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकताका मुख्य आधार हुन्। तसर्थ, दशैँको बदलिँदो स्वरूप का बीच पनि हाम्रा मौलिक परम्परा, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक धरोहरहरूलाई जोगाइराख्न नयाँ पुस्तालाई यसतर्फ आकर्षित गराउनु र स्थानीय स्तरमा परम्परागत झाँकी तथा खेलहरूको संरक्षण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।