गोवर्द्धन पूजा र गोरु तिहार देशभर मनाइँदै

२४ कात्तिक, काठमाडौं ।

नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार तथा यमपञ्चकको अवसरमा आज कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन देशभर गोवर्द्धन पूजा, बली राजा, गोरु तथा हलिको पूजा गरी मीठा-मीठा परिकार खवाएर मनाइँदैछ। वैदिक सनातन धार्मिक परम्परा अनुसार हरेक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन घरको आँगनमा लिपपोत गरी गाईको गोबरबाट गोवर्द्धन पर्वतको आकृति बनाई विधिपूर्वक पूजाअर्चना गर्ने चलन रहिआएको छ। यस दिन विशेष गरी कृषिसँग जोडिएका पशुपन्छी र श्रमको सम्मान गर्दै गोरु र हलिको समेत पूजा गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यता अनुसार द्वापरयुगमा भगवान् श्रीकृष्णले गोकुलवासीहरूलाई अविरल वर्षा र विपत्तिबाट जोगाउनका लागि आफ्नो हातको कान्छी औँलाले गोवर्द्धन पर्वत उचालेका थिए। देवराज इन्द्रको कोपबाट गोकुलका गाईवस्तु र सम्पूर्ण मानवजातिको रक्षा गरेको सम्झनामा आजको दिन गोवर्द्धन पर्वतको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको पुराणहरूमा उल्लेख छ। गाईको गोबरबाट बनाइएको पर्वतलाई गोवर्द्धन पर्वतका रूपमा प्रतीक मानेर धुप, दीप, फलफूल र नैवेद्य चढाएर पूजा गरिन्छ। यस पूजाले प्रकृति र मानव जातिबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ।

गोवर्द्धन पूजाकै दिन वर्षभरि खेतबारीमा जोतिएर मानव जातिलाई अन्न उब्जाउन मद्दत गर्ने गोरुको समेत विशेष पूजा गरिन्छ। आजका दिन गोरुलाई नुहाधुवा गराई माल्यार्पण गर्ने, टीका लगाइदिने र विभिन्न मीठा परिकारहरू खानेकुराका रूपमा दिने गरिन्छ। गोरुसँगै खेत जोत्ने हली (किसान) को पनि सम्मानस्वरूप पूजा गरी मीठा खानेकुरा खुवाउने परम्परा रहेको छ। यसले नेपाली समाजमा पशुपन्छी र श्रमजीवी वर्गप्रतिको अगाध सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्दछ। कृषिप्रधान नेपाली समाजमा गोरु र हलिको योगदान अतुलनीय मानिन्छ।

यसै गरी आजकै दिन दैत्यराज बलीको पनि सम्झना गर्दै पूजाअर्चना गरिन्छ। पौराणिक कथा अनुसार भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर राजा बलीबाट तीन पाउ भूमि दान मागेका थिए। राजा बलीको दानशीलता र सत्यनिष्ठाबाट प्रसन्न भई विष्णुले उनलाई पाताल लोकको राजा बनाएका थिए र वर्षको एक पटक तिहारको समयमा पृथ्वी लोकको भ्रमण गर्ने वरदान दिएका थिए। सोही मान्यता अनुसार आजको दिन राजा बलीको पूजा गर्दै ‘बली राजाले दिएको’ भन्ने अर्थमा देउसी खेल्ने परम्परासमेत गाँसिएको छ।

तिहार पर्वले प्रकृति, मानव, जनावर र वातावरणीय सन्तुलनको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ। यमपञ्चकका पाँचै दिन विभिन्न जीवजन्तु र नातागोताको सम्मान गरिने भए पनि प्रतिपदाका दिन गरिने गोवर्द्धन र गोरु पूजाले नेपाली संस्कृतिमा कृषिको स्थान र महत्त्वलाई प्रतिविम्बित गर्दछ। आजको साँझदेखि घरघरमा पुगेर देउसी खेल्ने क्रम थप फराकिलो र उत्साहजनक बन्दछ। देउसीको माध्यमबाट गाउँघरमा सामाजिक सद्भाव, एकता र खुसीयाली साटासाट गर्ने गरिन्छ।

नेपालका विभिन्न भागका साथै विश्वभर रहेका नेपालीहरूले आजको दिनलाई सांस्कृतिक निष्ठाका साथ मनाइरहेका छन्। काठमाडौँ उपत्यका लगायत देशका विभिन्न क्षेत्रमा बिहानैदेखि श्रद्धालुहरूले गोवर्द्धन पूजा गरी घरघरमा मङ्गलमय वातावरण कायम गरेका छन्। यस पर्वले मानिसलाई प्रकृति र जीवजन्तुप्रति दयालु हुन तथा श्रमको सम्मान गर्न सिकाउँछ।