देउसी-भैलो परम्परा र मौलिकता जोगाउने चुनौती

२५ कात्तिक, काठमाडौं ।

नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको आगमनसँगै घरघरमा गुञ्जने देउसी-भैलो परम्परा पछिल्लो समय आफ्नो मौलिक स्वरूप गुमाउँदै आधुनिकताको घेराबन्दीमा परेको छ। परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको लोकसंस्कृतिको अभिन्न अङ्ग मानिने यो संस्कृतिमा परम्परागत बाजा, मौलिक भट्याउने शैली र भाकाको सट्टा आधुनिक रेकर्डेड गीत र साउन्ड सिस्टमको प्रयोग बढ्दै जाँदा सांस्कृतिक पहिचान नै ओझेलमा पर्न थालेको छ।

उज्यालो र फूलहरूको पर्व तिहारलाई अझै रौनकमय बनाउन देउसी र भैलो खेल्ने चलन छ। विशेषगरी कात्तिक शुक्ल प्रतिपदा र द्वितीयाका दिनहरूमा घरघर पुगेर आशिष दिने र खुसी साट्ने यो परम्पराले सामाजिक एकता र भ्रातृत्वको सन्देश दिँदै आएको छ। तर, विगत केही वर्षयता देउसी-भैलो खेल्ने शैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको सांस्कृतिक विश्लेषकहरू बताउँछन्। परम्परागत रूपमा मादल, बाँसुरी, खैँजडी र मुजुरा बजाएर भट्याउँदै खेलिने देउसी-भैलो अहिले ठूला-ठूला डिजे र स्पिकरहरूमा बज्ने आधुनिक गीतहरूमा सीमित हुन थालेको छ।

परम्परागत देउसी-भैलोमा बलि राजाको कथा, पौराणिक प्रसङ्ग र घरधनीलाई दिइने आर्शीवादको विशेष महत्त्व हुन्थ्यो। पुराना पुस्ताका मानिसहरू भेला भई लोकभाकामा भट्याउने र समूहका सदस्यहरूले देउसिरे वा भैलो भन्दै सुरिलो भाका हाल्ने दृश्य अब दुर्लभ बन्दै गएको छ। नयाँ पुस्तामा आफ्ना मौलिक लोकभाका र सांस्कृतिक कथाभन्दा पनि आधुनिक मनोरञ्जनप्रति बढी आकर्षण देखिँदा देउसी-भैलोको वास्तविक मर्म हराउँदै गएको संस्कृतिविद्हरूको चिन्ता छ।

देउसी-भैलो परम्परा केवल गीत-संगीतमा मात्र सीमित नभई यसको सामाजिक र आर्थिक पक्षमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले-पहिले धान, चामल, सेलरोटी, फलफूल र गच्छे अनुसारको दक्षिणा थापेर आशिष दिने चलन थियो। तर, वर्तमान समयमा यो परम्परा धेरैजसो रकम सङ्कलन गर्ने र मनोरञ्जन गर्ने माध्यमका रूपमा रूपान्तरित भएको छ। संस्थागत रूपमा देउसी-भैलो खेलेर सामाजिक कार्यका लागि कोष जुटाउने प्रयास सकारात्मक भए पनि यसभित्रको सांगीतिक तथा सांस्कृतिक मौलिकता भने क्रमशः लोप हुँदै गएको छ।

प्रविधिको विकास र पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावका कारण नयाँ पुस्ताले परम्परागत बाजाहरू बजाउन र लोकभाका भट्याउन छाड्दै गएका छन्। मादल र खैँजडीको तालमा नाच्ने भन्दा पनि डिजिटल प्रविधिको सहारा लिएर छोटो समयमा देउसी-भैलो सकाउने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले गर्दा हाम्रा पुर्खाले जोगाएर राखेको अमूल्य सांस्कृतिक धरोहर नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुन कठिन भइरहेको छ।

मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण बिना कुनै पनि समाजको पहिचान जीवन्त रहन सक्दैन। तसर्थ, देउसी-भैलो परम्परा लाई यसको वास्तविक स्वरूपमा जोगाइराख्न स्थानीय तह, सांस्कृतिक सङ्घसंस्था र युवा पुस्ता आफैँ सचेत हुनुपर्ने देखिन्छ। आधुनिकतालाई अँगाल्दै गर्दा आफ्नो मौलिक भाका, परम्परागत बाजा र सांगीतिक पहिचानलाई ओझेलमा पर्न नदिनु आजको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।