गाईजात्रा पर्व: सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व

१३ भदौ, काठमाडौं ।

गाईजात्रा पर्व भाद्र कृष्ण प्रतिपदाका दिन आज काठमाडौँ उपत्यकालगायत मुलुकका विभिन्न स्थानमा परम्परागत सांस्कृतिक उत्साहका साथ मनाइँदै छ। एक वर्षभित्र दिवंगत भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारेर आ-आफ्ना क्षेत्रमा परिक्रमा गराइने यो पर्व नेपालको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानको रूपमा रहेको छ। बिहानैदेखि काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुरका गल्ली तथा चोकहरूमा नगर परिक्रमा गर्ने जात्रालुहरूको ठूलो उपस्थिति रहेको छ।

नगर परिक्रमाका क्रममा श्रद्धालुहरूले दिवंगत आत्माको शान्तिको कामना गर्दै सहभागीहरूलाई फलफूल, दूध, दही, चिउरा, रोटी तथा अन्न र द्रव्य दान गर्ने गर्दछन्। यसरी गाई वा गाईरुपी मानिसलाई नगर परिक्रमा गराउनाले दिवंगत भएका व्यक्तिहरूले बैतर्णी नदी सजिलै तर्छन् र मोक्ष प्राप्त गर्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ। काठमाडौँका विभिन्न ऐतिहासिक मार्गहरूमा बिहानैदेखि सांस्कृतिक झाँकी र भजनकीर्तनसहित मानिसहरू सहभागी भइरहेका छन्।

यस पर्वको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि काठमाडौँका राजा प्रताप मल्लको पालासँग जोडिएको छ। राजा प्रताप मल्लका कान्छा छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको अल्पायुमै निधन भएपछि शोकमा डुबेकी रानीलाई सान्त्वना दिन यो पर्वको सुरुआत गरिएको इतिहास छ। संसारमा आफ्ना मात्र आफन्तको निधन भएको होइन, अरूको पनि मृत्यु भएको हुन्छ भन्ने देखाउन राजाले घरघरबाट गाईजात्रा निकाल्न आदेश दिएका थिए। तर पनि रानीको शोक कम नभएपछि हास्यव्यङ्ग्य र प्रहसनसमेत समावेश गर्न लगाइएको विश्वास गरिन्छ।

गाईजात्रा पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नरही सामाजिक तथा राजनीतिक व्यङ्ग्यको पर्वका रूपमा पनि प्रख्यात छ। यस दिन समाजमा रहेका विकृति, विसंगति र समसामयिक राजनीतिक घटनाक्रममाथि हास्यव्यङ्ग्यमार्फत कटाक्ष गर्ने परम्परा रहिआएको छ। विभिन्न कलाकार तथा सर्वसाधारणले प्रहसन, नाटक र व्यङ्ग्यात्मक झाँकीहरू प्रस्तुत गर्दै समाजका गलत प्रवृत्तिप्रति सचेत गराउने गर्दछन्।

काठमाडौँ उपत्यकाका तीनै शहरमा गाईजात्रा मनाउने तरिकामा केही मौलिक भिन्नताहरू देखिन्छन्। काठमाडौँमा हनुमानढोका दरबार परिसर भएर जात्रा लैजाने गरिन्छ भने भक्तपुरमा घिन्ताङघिसी नाच र ताहामचा बनाएर जात्रा निकाल्ने विशेष परम्परा छ। ललितपुरमा भने बुद्ध धर्मसँग सम्बन्धित दीपङ्कर बुद्धका मूर्तिहरू र मौलिक संस्कृति झल्किने झाँकीहरू प्रदर्शन गरिन्छ। उपत्यकाका नेवार समुदायको सघन बस्ती रहेका काभ्रे, बनेपा, पनौती, पोखरा, धरान र वीरगञ्ज लगायतका स्थानमा पनि यो पर्व धूमधामका साथ मनाइन्छ।

भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिनसम्म मनाइने यो पर्वले एकातिर दिवंगत पितृहरूप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने धार्मिक माध्यम प्रदान गर्छ भने अर्कातिर समाजमा हास्य, भ्रातृत्व र चेतना फैलाउन ठूलो योगदान पुर्याउँछ। आधुनिक समयमा पनि आफ्नो मौलिकता र ऐतिहासिक महत्त्वलाई जोगाउँदै गाईजात्रा नेपाली समाजको एक अभिन्न सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ।