रसुवा बाढी पूर्वसूचना प्रणाली: जोखिम र सुधारका उपाय

१२ भदौ, काठमाडौं ।

रसुवास्थित भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालको विपद् व्यवस्थापन र रसुवा बाढी पूर्वसूचना प्रणालीको कमजोरीलाई पुनः उजागर गरिदिएको छ। मनसुनी प्रकोप हुनुअगावै जोखिमयुक्त क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने उद्देश्यले स्थापित पूर्वसूचना प्रणाली पर्याप्त र प्रभावकारी नहुँदा भौतिक तथा मानवीय क्षति हुन पुगेको हो। बाढीको पूर्वजानकारी समयमै नपाउँदा स्थानीय बासिन्दाले आफ्नो धनजनको सुरक्षा गर्न नसकेको घटनाले विद्यमान सञ्चार तथा सूचना प्रविधि पुरानो र अप्रभावकारी भइसकेको पुष्टि गर्दछ।

नेपालमा वर्षायाम सुरु भएसँगै हिमाली तथा पहाडी भेगका नदीनालामा आउने आकस्मिक बाढीले हरेक वर्ष ठूलो धनजनको क्षति पुर्‍याउँदै आएको छ। हालै रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले तटीय क्षेत्रका बस्ती, सडक सञ्जाल तथा जलविद्युत् आयोजनाहरूमा ठूलो नोक्सानी पुर्‍याएको छ। विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण र मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले विभिन्न माध्यमबाट अलर्ट जारी गर्ने गरे पनि तल्लो तटीय क्षेत्रमा तत्कालै भरपर्दो सूचना पुग्ने संयन्त्रको अभाव खड्किएको छ। प्रकोप आउनु र सूचना पुग्नुबीचको समय यति छोटो हुन्छ कि स्थानीयले सुरक्षित स्थानमा सर्न पर्याप्त समय नै पाउँदैनन्।

हाल सञ्चालनमा रहेका जलमापन केन्द्र र पूर्वसूचना प्रणाली आधुनिक प्रविधिमैत्री छैनन्। धेरैजसो स्थानमा राखिएका स्वचालित साइरन र सेन्सरहरू नियमित मर्मतसम्भारको अभावमा निष्प्रभावी बनेका छन्। बाढीको बहाव र जलस्तरको गति मापन गर्ने प्रविधि पुरानो हुँदा वास्तविक समयमा तथ्याङ्क प्रशोधन गरी तटीय क्षेत्रका नागरिकसम्म पुर्‍याउन ढिलाइ हुने गरेको छ। यसका अतिरिक्त, दुर्गम हिमाली क्षेत्रमा मोबाइल नेटवर्क र सञ्चार सम्पर्क विच्छेद हुँदा पूर्वसूचना प्रवाहमा गम्भीर बाधा पुग्ने गरेको प्राविधिकहरू बताउँछन्।

भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित स्थानीयवासीका अनुसार बाढी बस्तीमा पसेपछि मात्र उनीहरूले खतराको महसुस गरेका थिए। पूर्वसूचना प्रणालीले समयमै चेतावनी दिएको भए पशुचौपाया, महत्त्वपूर्ण कागजात र धनमाल सुरक्षित गर्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ। सूचना प्रवाहका लागि प्रयोग गरिने एसएमएस सेवा पनि कतिपय अवस्थामा सञ्जालको समस्या वा प्राविधिक ढिलाइका कारण बाढी आइसकेपछि मात्र सर्वसाधारणको मोबाइलमा पुग्ने गरेको छ। यसले सरकारी सूचना प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ।

रसुवाको यो बाढीले नेपालमा विपद् पूर्वसूचना प्रणालीलाई समयानुकूल आधुनिक र प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्ने गम्भीर पाठ सिकाएको छ। अबका दिनमा भू-उपग्रह (स्याटेलाइट) प्रविधि, राडार तथा अत्याधुनिक सेन्सरहरूको प्रयोग गरी सीमापार बाढीको समेत पूर्वअनुमान लगाउन सक्ने संयन्त्र निर्माण गर्न आवश्यक छ। विशेष गरी भोटेकोशी जस्ता सीमापार नदीहरूमा तिब्बत क्षेत्रबाट आउने आकस्मिक बाढीको सूचना आदानप्रदानका लागि छिमेकी मुलुक चीनसँगको कूटनीतिक समन्वयलाई अझ सुदृढ बनाउनु अत्यावश्यक देखिएको छ।

विज्ञहरूका अनुसार पूर्वसूचना प्रणाली केवल प्रविधिमा मात्र सीमित नभई समुदायमा आधारित हुनुपर्छ। स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि, सुरक्षा निकाय र स्वयंसेवकहरूलाई द्रुत सूचना प्रणाली र उद्धार कार्यमा सक्रिय गराउनुपर्छ। हरेक जोखिमयुक्त बस्तीमा उच्च क्षमताका साइरन जडान गर्ने, सञ्चारका वैकल्पिक माध्यमहरूको व्यवस्था गर्ने र नागरिकलाई पूर्वसूचना पाउनासाथ कसरी सुरक्षित हुने भन्ने विषयमा नियमित अभ्यास गराउनु पर्दछ।

प्राकृतिक प्रकोपलाई रोक्न नसकिए पनि सही र समयमै प्राप्त हुने पूर्वसूचनाको माध्यमबाट यसबाट हुने क्षतिलाई न्यूनतम विन्दुमा झार्न सकिन्छ। रसुवा बाढीले दिएको चेतावनीलाई गम्भीरताका साथ लिँदै सरकार र सरोकारवाला निकायले पुराना पूर्वसूचना प्रणालीलाई तत्काल विस्थापन गरी आधुनिक, द्रुत र भरपर्दो प्रविधि अपनाउनु नै भावी सम्भावित जोखिमबाट बच्ने एकमात्र विकल्प हो।