विश्वकर्मा पूजा: कलकारखाना र सवारीको पूजाआजा

१ असोज, काठमाडौं ।

आज असोज १ गते अर्थात् कन्या सङ्क्रान्तिको अवसरमा देशभर वास्तुशास्त्र तथा प्रविधिका देवता मानिने भगवान् विश्वकर्माको पूजाआजा गरी विश्वकर्मा पूजा मनाइँदैछ। हरेक वर्ष असोज महिनाको पहिलो दिन मनाइने यस पर्वमा विशेष गरी विभिन्न कलकारखाना, औद्योगिक प्रतिष्ठान, सवारी साधन तथा प्राविधिक यन्त्र-उपकरणहरूको सरसफाइ र पूजाआराधना गर्ने परम्परा रहेको छ। विश्वकर्मा पूजाको अवसरमा आज देशका विभिन्न भागमा रहेका ग्यारेज, वर्कसप, उद्योग र निर्माण क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिक तथा कालिगडहरूले भव्यताका साथ खुसीयाली साटासाट गर्दै पर्व मनाइरहेका छन्।

वैदिक सनातन धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् विश्वकर्मालाई सृष्टिका प्रथम वास्तुकार, शिल्पकार तथा इन्जिनियरका रूपमा मानिन्छ। हिन्दू पुराणहरूमा उल्लेख भएअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा उत्पत्ति भएका भगवान् विश्वकर्माको जन्म आजकै दिन भएको जनविश्वास रहेकाले यस दिनलाई विश्वकर्मा जयन्तीका रूपमा पनि मनाउने गरिन्छ। उहाँले नै देवताहरूका लागि विभिन्न भव्य महल, अस्त्रशस्त्र र दिव्य नगरीहरूको निर्माण गरेको धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ। यसै कारण निर्माण, प्रविधि, कला र यन्त्रसँग जोडिएका पेसाकर्मीहरूले आजका दिन भगवान् विश्वकर्माको विशेष आराधना गरी आफ्नो कार्यकुशलता र सुरक्षाको कामना गर्ने गर्दछन्।

विश्वकर्मा पूजाका दिन बिहानैदेखि कलकारखाना, यातायात क्षेत्र र प्राविधिक प्रतिष्ठानहरूलाई चिटिक्क पारेर सजाउने गरिन्छ। मेसिन, यन्त्र, औजार र गाडीहरूलाई पखाली फूलमाला, अबिर र ध्वजापताकाले सजाएर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। यस दिन सवारी साधन चलाउने चालकहरूले आफ्ना गाडीहरूको पूजा गरी दुर्घटना नहोस् र यात्रा सुरक्षित रहोस् भन्ने प्रार्थना गर्दछन्। पूजा सम्पन्न भएपछि कलकारखानामा विशेष भोजभतेरको आयोजना गर्ने र श्रमिकहरूलाई मिठासपूर्ण व्यञ्जन बाँड्ने प्रचलन छ। धेरैजसो उद्योग तथा कलकारखानाहरूमा आजका दिन काम स्थगन गरी उत्सवका रूपमा पर्व मनाइन्छ।

आधुनिक युगमा विश्वकर्मा पूजा केवल एउटा धार्मिक परम्परामा मात्र सीमित नरहेर श्रम र प्रविधिको सम्मान गर्ने सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा स्थापित भएको छ। प्रविधिको विकास र यन्त्रको प्रयोग बढेसँगै यस पर्वको महत्त्व अझ बढेर गएको छ। जुनसुकै प्रविधि र निर्माण कार्यमा संलग्न व्यक्तिहरूले आफ्नो काममा सफलता मिलोस्, औजार र मेसिनहरू नबिग्रिऊन् तथा कार्यस्थलमा कुनै भवितव्य नहोस् भन्दै भगवान् विश्वकर्माको आशीर्वाद माग्ने गर्छन्। यस पर्वले श्रमिक र रोजगारदाताबीचको सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउनुका साथै श्रमको सम्मान गर्ने भावनाको विकास गराउँछ।

काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका प्रमुख औद्योगिक शहरहरू जस्तै विराटनगर, वीरगञ्ज, भैरहवा, पोखरा, नेपालगञ्ज र बुटवल लगायतका स्थानहरूमा आज बिहानैदेखि विश्वकर्मा पूजाको रौनक देखिएको छ। सार्वजनिक तथा निजी सवारी साधनहरू सडकमा सफा र सजाइएका अवस्थामा गुडेका देखिन्छन्। थुप्रै स्थानमा विश्वकर्मा भगवान्को आकर्षक मूर्ति स्थापना गरी सामूहिक रूपमा पूजापाठ र भजनकीर्तनको समेत आयोजना गरिएको छ। आज पूजा गरिएका मूर्तिहरूलाई भोलिपल्ट नजिकैका नदी वा जलाशयमा लगेर सेलाउने परम्परा रहेको छ।

समग्रमा, विश्वकर्मा पूजाले मानव जीवनमा प्रविधि, औजार र श्रमको योगदानलाई पुन: स्मरण गराउँछ। मेसिन र यन्त्रको उचित प्रयोग र संरक्षण गर्दै सुरक्षित कार्य वातावरण निर्माण गर्न यो पर्वले प्रेरणा दिने विश्वास धार्मिक तथा सामाजिक क्षेत्रका विद्वान्हरूको रहेको छ।