तिहारका परम्परागत मिठाई: घरमै बनाउने तरिका र महत्त्व

२१ कात्तिक, काठमाडौं ।

नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार नजिकिएसँगै घरघरमा सांस्कृतिक तथा परम्परागत परिकारहरूको पारखी चहलपहल ह्वात्तै बढेको छ। उज्यालो र भाइचाराको प्रतीक मानिने यो पर्वमा दिदीबहिनी तथा दाजुभाइबीचको मधुर सम्बन्ध प्रस्तुत गर्ने मुख्य माध्यमका रूपमा तिहारका परम्परागत मिठाई लाई लिइन्छ। विशेषगरी सेलरोटी, अनरसा, फिनी, र खुर्माजस्ता मिष्ठान्न परिकारबिना तिहारको रौनकता अधुरो रहने भएकाले उपभोक्ताहरू बजारका तयारी मिठाईभन्दा घरमै बनेका शुद्ध परिकारलाई बढी प्राथमिकता दिइरहेका छन्।

नेपाली संस्कृतिमा चाडपर्व र खानपानको सम्बन्ध निकै प्रगाढ रहेको पाइन्छ। प्राचीन कालदेखि नै कुनै विशेष उत्सव वा पूजाआजामा घरमै तैयार गरिएका परिकार भगवानलाई चढाउने र भाइटीकाको दिन दाजुभाइलाई पस्कने परम्परा रहिआएको छ। विवाहमा लखमरीको जसरी विशेष स्थान हुन्छ, त्यसैगरी तिहारमा सेलरोटी र अनरसाको स्थान अतुलनीय छ। घरमै बनाइने यी मिष्ठान्न परिकारहरूले केवल तिहारको सांस्कृतिक महत्त्व मात्र बोकेका छैनन्, यसले पारिवारिक सद्भाव, सहकार्य र आत्मीयतालाई अझ बढाउने काम पनि गर्छन्।

तिहारमा सबैभन्दा बढी रुचाइने र अनिवार्य मानिने परिकारमध्ये सेलरोटी र अनरसा अग्रपंक्तिमा आउँछन्। भिजाएको चामलको पिठो, घिउ, र चिनी वा गुढको सही मिश्रणबाट तयार पारिने सेलरोटी बनाउने कला पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ। यस्तै, तिल र चामलको पिठोबाट बनाइने अनरसा स्वादिलो हुनुका साथै स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि उत्तम मानिन्छ। अचेल बजारमा विभिन्न रसायनयुक्त र मिसावटयुक्त मिठाई पाइने भएकाले स्वास्थ्य सतर्कता अपनाउँदै धेरैजसो गृहिणीहरू घरमै पारम्परिक शैलीमा यी मिठाई बनाउन सक्रिय देखिन्छन्।

सेलरोटी र अनरसाबाहेक तिहारको समयमा फिनी, खुर्मा र खजुरीजस्ता परिकारहरूको पनि विशेष महत्त्व छ। मैदा, घिउ र सुजीको संयोजनबाट तयार पारिने फिनी रोटी हेर्नमा जति आकर्षक हुन्छ, खाँदा पनि त्यतिकै मर्मरी र स्वादिलो हुने गर्छ। उता खजुरी र खुर्मा भने लामो समयसम्म बिग्रिँदैनन्। भण्डारण गरेर राख्न सकिने भएकाले तिहारको भाइटीकापछि पनि पाहुनाहरूलाई खुवाउन यी परिकारहरू निकै उपयोगी बनेका छन्। यी परिकारहरू बनाउन थोरै धैर्य र सही नापको आवश्यकता पर्छ।

पछिल्लो समय प्रविधिको विकास र व्यस्त जीवनशैलीका कारण कतिपयले बजारबाट तयारी मिठाई किन्ने गरे तापनि घरमै बनाइएका परिकारको शुद्धता र स्वाद अतुलनीय हुन्छ। बजारका मिठाईमा प्रयोग गरिने अस्वस्थकर तेल, कृत्रिम रङ र अत्यधिक चिनीले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्न सक्ने भएकाले घरमै ताजा घिउ र सफा सामाग्री प्रयोग गरी बनाइने मिठाई स्वास्थ्यका लागि धेरै लाभदायक हुन्छन्। यसका साथै घरका सबै सदस्य मिलेर परिकार बनाउँदा पर्वको उत्साह र उमङ्ग अझ दोब्बर हुने गर्दछ।

समग्रमा, तिहार केवल उज्यालोको मात्र नभई स्वाद र आत्मीयताको पनि उत्सव हो। परम्परागत मिष्ठान्न परिकारहरूले हाम्रो पहिचान र मौलिक संस्कृतिलाई जोगाउन ठूलो योगदान पुर्‍याएका छन्। यसपालिको तिहारमा बजारका अस्वस्थकर मिठाई छाडी घरमै बनाइने परम्परागत परिकारहरूलाई अङ्गीकार गर्दै दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको आत्मीयतालाई अझ प्रगाढ बनाउन सकिन्छ।