रसुवाको बाढी पहिरो र नन्दादेवी विपद्‌को तुलना

२२ भदौ, काठमाडौं ।

रसुवा/काठमाडौँ: नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा हालै आएको रसुवाको बाढी पहिरोले पुर्‍याएको ठूलो भौतिक तथा मानवीय क्षति र त्यसको प्रकृति भारतको उत्तराखण्डस्थित नन्दादेवी पहिरो र चमोली बाढीसँग निकै मिल्दोजुल्दो रहेको विज्ञहरूले विश्लेषण गरेका छन्। विध्वंश र विनाशको परिमाणका हिसाबले रसुवामा भएको घटना चमोलीको तुलनामा अझ भयावह देखिए तापनि दुवै घटनाको भौगर्भिक कारण, उत्पत्ति र उत्पत्तिस्थलको चरित्र भने समान रहेको पाइएको छ। हिमाली भेगमा जलवायु परिवर्तनको असर र जोखिम तीव्र बन्दै जाँदा यस्ता प्राकृतिक विपद्‌हरूको पुनरावृत्ति भइरहेको भूगर्भविद्‌हरूको भनाइ छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित हिमनदी, हिमताल र कमजोर भौगर्भिक बनावटका कारण सिर्जना हुने यस्ता बाढी पहिरोले तल्लो तटीय क्षेत्रमा अप्रत्याशित क्षति पुर्‍याउँदै आएका छन्। सन् २०२१ मा भारतको उत्तराखण्डमा रहेको नन्दादेवी हिमनदीको अंश टुटेर गएको पहिरो र त्यसपछिको चमोली बाढीले ठूलो जलविद्युत् आयोजना र स्थानीय बस्तीलाई बगाएको थियो। रसुवाको बाढी पहिरो घटनामा पनि माथिल्लो भेगबाट ठूलो हिमपहिरो वा चट्टान खसेर जलप्रवाह रोकिने र पछि सो बाँध फुटेर भीषण बाढीको रूप लिने प्रक्रिया दोहोरिएको देखिएको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र भूगर्भविद्‌हरूले प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा रसुवाको विपद्‌ उच्च हिमाली क्षेत्रको हिमपहिरो र जलविस्फोटकै शृङ्खला भएको निष्कर्ष निकालेका छन्।

विनाशको परिमाणलाई हेर्दा रसुवामा गएको बाढी र पहिरोले पुर्‍याएको भौतिक पूर्वाधारको क्षति र तल्लो तटीय क्षेत्रको भौगोलिक परिवर्तन चमोली घटनाभन्दा धेरै गुणा ठूलो र गम्भीर छ। रसुवा क्षेत्रका महत्वपूर्ण जलविद्युत् आयोजनाहरू, पक्की पुलहरू, सडक सञ्जाल र स्थानीय बस्तीहरू क्षणभरमै बगेका छन्। हिमाली नदीहरूमा आउने यस्तो अनपेक्षित र तीव्र बहावले तल्लो क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति गराएको छ। भिरालो भूभाग र लेदोसहितको भीषण बहावका कारण उद्धार तथा राहत कार्यमा समेत गम्भीर चुनौती थपिएको छ।

जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वव्यापी रूपमा बढेको तापक्रमले हिमाली क्षेत्रका हिउँ र हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। हिमाली भूगर्भका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार उच्च उचाइमा रहेका कमजोर पहाडहरू र हिमनदीका क्षेत्रहरू तापक्रम वृद्धिसँगै थप अस्थिर बन्दै गएका छन्। यसरी उच्च पहाडी भूभागमा चट्टान र हिउँको थुप्रो खसेर नदीको प्राकृतिक बहाव रोकिनु र एक्कासि विस्फोट हुनुले भारतको नन्दादेवी र नेपालको रसुवा दुवै स्थानमा विनाशकारी रूप लिएको हो। विज्ञहरूका अनुसार यस्ता घटनाहरू भविष्यमा अझ बारम्बार हुन सक्ने भएकाले विशेष सतर्कता अपनाउनु अनिवार्य भइसकेको छ।

हिमाली क्षेत्रमा सञ्चालित र निर्माणाधीन पूर्वाधार विकासका आयोजनाहरू यस्ता प्राकृतिक विपद्‌को उच्च जोखिममा परेका छन्। विशेष गरी जलविद्युत् आयोजनाहरू, सुरुङ मार्ग र पुलहरू निर्माण गर्दा उच्च हिमाली जोखिम र भौगर्भिक अध्ययनलाई गम्भीरताका साथ लिनुपर्ने आवश्यकता यस घटनाले पुनः पुष्टि गरेको छ। नदीको बहाव क्षेत्र र जोखिमयुक्त स्थानमा बिना पूर्वतयारी संरचना निर्माण गर्दा विपद्को समयमा अकल्पनीय क्षति हुने गरेको छ। त्यसैले पूर्वाधार निर्माणमा आधुनिक प्रविधि र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्ने आवाज उठेको छ।

नेपाल र भारतजस्ता हिमाली मुलुकहरूले यस्ता साझा भौगर्भिक जोखिमहरूको सामना गर्न संयुक्त अध्ययन र पूर्वसूचना प्रणालीको विकास गर्नु अपरिहार्य देखिएको छ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने सानाभन्दा साना परिवर्तनहरूलाई पनि सूक्ष्म रूपमा अनुगमन गर्ने उपग्रह प्रविधि र तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई समयमै सचेत गराउने संयन्त्र स्थापना गर्नुपर्नेछ। प्रकृतिमा भइरहेको द्रुत परिवर्तन र त्यसले ल्याउने विपद्‌लाई कम गर्न हिमाली वातावरणको संरक्षण र दिगो विकास रणनीति अपनाउनु नै दीर्घकालीन समाधान हो।