हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन र सहकार्य

१० असोज, काठमाडौं ।

हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको असर तीव्र गतिमा बढ्दै जाँदा उत्पन्न हुने जलजन्य विपद्‌ले कुनै राष्ट्रिय सीमा नमान्ने तथ्यलाई मध्यनजर गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको आवश्यकता औंल्याइएको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण द्रुत गतिमा पग्लिँदै गएका हिमनदी र त्यसबाट सिर्जित बाढीपहिरो जस्ता विपद्‌हरू कुनै देशको राहदानी वा भिसाका आधारमा नरोकिने भएकाले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका देशहरूबीच एकीकृत र खुला सूचना आदानप्रदान हुनुपर्नेमा वातावरणविद्‌हरूले जोड दिएका छन्।

हिमाली क्षेत्रमा देखिएको वातावरणीय संकट कुनै एउटा राष्ट्रको मात्र आन्तरिक समस्या नरहेर पूरै दक्षिण एसिया र तटीय क्षेत्रको साझा चुनौती बनेको छ। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै हिमताल विस्फोटको जोखिम बढेको छ भने त्यसले तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्ती, भौतिक पूर्वाधार र जैविक विविधतामा गम्भीर क्षति पुर्‍याइरहेको छ। खण्डित र एकाङ्गी रूपमा राखिने तथ्याङ्क वा सूचनाले विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा व्यवधान खडा गर्ने भएकाले यसलाई बहुराष्ट्रिय सहकार्यको माध्यमबाट सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार हिमालयी शृङ्खलालाई भौगोलिक वा राजनीतिक सीमारेखाका आधारमा विभाजन गर्नुको साटो अध्ययन, अनुसन्धान र वातावरणीय संरक्षणको अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगशालाका रूपमा विकास गरिनुपर्छ। वैज्ञानिक शोध र तथ्याङ्कको साझा प्रयोगले मात्र सम्भावित हिमताल विस्फोट र त्यसपछिको बाढीबाट हुने क्षतिलाई पूर्वसूचनाका आधारमा कम गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि सीमापार पूर्वसूचना प्रणाली (Early Warning System) स्थापना गरी क्षेत्रीय तहमा निरन्तर संवाद र सहकार्य हुनु अत्यावश्यक मानिएको छ।

जलवायु परिवर्तनका नकारात्मक प्रभावहरू प्रत्यक्ष रूपमा हिमाली जनजीवनमा देखिन थालेका छन्। हिउँ पग्लेर जलस्रोतको प्राकृतिक संरचना बदलिनुका साथै स्थानीय समुदायको जीवनयापन, कृषि र खानेपानी आपूर्तिमा संकट गहिरिँदै गएको छ। यो वातावरणीय संकटले कुनै खास सीमा वा प्रशासनिक घेरा नहेर्ने भएकाले हिमाली वातावरण संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राखी नीतिगत तहमा विश्वव्यापी ऐक्यबद्धताको खाँचो औंल्याइएको छ।

क्षेत्रीय सहकार्य सुदृढ बनाउन हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका साझेदार राष्ट्रहरूले वैज्ञानिक अध्ययनलाई राजनीतिक खिचातानीभन्दा माथि राख्नुपर्ने देखिन्छ। जलवायु संकटको सामना गर्नका लागि वित्तीय सहयोग, प्रविधि हस्तान्तरण र क्षमता अभिवृद्धिमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि ठोस पहल गर्नुपर्ने समय आएको छ। सूचनाको खुला र निर्वाध प्रवाहले मात्र हिमाली क्षेत्रको वातावरणीय भविष्य र त्यसमा निर्भर अर्बौँ मानिसको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्नेछ।

अन्ततः, हिमाली क्षेत्रको वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न र प्राकृतिक विपद्‌को प्रभावकारी सामाना गर्न क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको एकीकृत प्रयास नै एक मात्र दिगो विकल्प हो। सीमाहीन वातावरणीय चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न खण्डित सूचनाको पर्खाल ढालेर वैज्ञानिक सहकार्य र साझा रणनीति निर्माणमा सबै साझेदार मुलुकहरू एकजुट हुनुपर्ने देखिन्छ।