विपद्‌पछि मानसिक स्वास्थ्य कसरी सम्हाल्ने? उपायहरू

२७ भदौ, काठमाडौं ।

बाढी, पहिरो तथा प्राकृतिक प्रकोपका कारण घरबारविहीन बनेका पीडितहरू मात्र नभई उद्धार तथा राहत कार्यमा अहोरात्र खटिएका सुरक्षाकर्मी र स्वयंसेवकहरूमा पनि गम्भीर मानसिक तनाव देखिन सक्ने चेतावनी मनोचिकित्सकहरूले दिएका छन्। प्राकृतिक विपत्तिको समयमा हुने भौतिक र मानवीय क्षतिसँगै देखिने मनोसामाजिक समस्यालाई समयमै सम्बोधन नगरे यसले दीर्घकालीन रूपमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले भौतिक राहतसँगै विपद्‌पछि मानसिक स्वास्थ्य संरक्षणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।

प्राकृतिक विपत्तिलगत्तै मानिसहरूमा डर, चिन्ता, अनिद्रा, शोक र भविष्यप्रतिको अन्योलता जस्ता गम्भीर मानसिक लक्षणहरू देखिने गर्छन्। आफन्त गुमाउनुको पीडा र वर्षौंदेखि मेहेनत गरेर जोडेको जायजेथा एकैछिनमा विनाश हुँदा प्रभावितहरूको मानसिक सन्तुलन गुम्ने खतरा रहन्छ। यस्तो संकटपूर्ण अवस्थामा पीडितहरूलाई तत्काल सुरक्षित वासस्थान र खाद्यान्नका साथसाथै भावनात्मक ढाडस र मनोसामाजिक परामर्शको उत्तिकै खाँचो पर्दछ।

विपद् प्रतिकार्यमा खटिने उद्धारकर्ता, स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी र सञ्चारकर्मीहरू पनि मानसिक रूपमा उत्तिकै प्रभावित हुने सम्भावना रहन्छ। निरन्तर रूपमा दुःखद र विचलित पार्ने दृश्यहरू देख्नु, अत्यधिक शारीरिक थकाइ हुनु र तनावपूर्ण वातावरणमा काम गर्दा उद्धारकर्ताहरूमा पनि मानसिक थकान र प्रत्यक्ष आघातको जोखिम हुन्छ। त्यसैले उद्धार कार्यमा खटिने टोलीका सदस्यहरूले अरूको सहायता गर्दा आफ्नो मानसिक अवस्थाप्रति पनि निरन्तर सचेत रहनुपर्छ।

मानसिक तनाव बढेको अवस्थामा मानिसमा टोलाउने, एक्लै बस्न रुचाउने, अत्यधिक रिस उठ्ने, मुटुको धड्कन तीव्र हुने वा भविष्यप्रति चरम निराशा जाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्। यी संकेतहरूलाई बेवास्ता नगरी परिवार र समुदायका व्यक्तिहरूले पीडितसँग निरन्तर सद्भावपूर्ण कुराकानी गर्ने र उनीहरूका भावना धैर्यतापूर्वक सुनिदिने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। यस्तो बेला पीडितलाई एक्लो नभएको अनुभूति गराउनु नै पहिलो मनोवैज्ञानिक उपचार हो।

आपत्कालीन अवस्थामा मानसिक रूपमा सबल रहन पीडित र उद्धारकर्ता दुवैले केही आधारभूत कुराहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ। सम्भव भएसम्म पर्याप्त सुत्ने, सन्तुलित खानपानमा ध्यान दिने र नियमित रूपमा आफ्ना भावनाहरू नजिकका साथीभाइ वा परिवारका सदस्यसँग साट्ने बानी बसाल्नुपर्छ। साथै, सामाजिक सञ्जालमा आउने भ्रामक वा अत्यधिक नकारात्मक समाचारहरूबाट टाढा रहने र शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने प्रयास गर्नाले मानसिक दबाब कम गर्न ठूलो मद्दत पुग्छ।

सरकारी तथा गैरसरकारी निकायहरूले राहत र पुनर्स्थापनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दा मानसिक स्वास्थ्य परामर्शलाई पनि एकीकृत रूपमा लैजानु पर्दछ। प्रभावित क्षेत्रहरूमा मनोसामाजिक विमर्शकर्ताहरू खटाएर पीडितहरूलाई मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार उपलब्ध गराउनु राज्यको दायित्व हो। यदि कुनै व्यक्तिमा अत्यधिक मानसिक समस्या वा विचलित मानसिकता देखिएमा ढिलाइ नगरी विशेषज्ञ वा मनोचिकित्सकको परामर्श लिन ढिलाइ गर्नु हुँदैन।