काँक्रेविहार: कर्णालीको इतिहास र वास्तुकलाको धरोहर

२८ भदौ, काठमाडौं ।

काँक्रेविहार कर्णाली प्रदेशको सुर्खेत उपत्यकामा अवस्थित एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक, पुरातात्विक तथा धार्मिक स्थल हो। घना वन क्षेत्रको मध्यभागमा सानदार रूपमा उभिएको यो प्राचीन शिखर शैलीको मन्दिरले कर्णालीको प्राचीन सभ्यता, समृद्ध संस्कृति र अद्वितीय वास्तुकलाको ऐतिहासिक प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्दछ। मध्यपश्चिम नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा परिचित यो क्षेत्रले अध्ययन-अनुसन्धानकर्ता, धार्मिक श्रद्धालु र पर्यटक दुवैलाई निरन्तर आकर्षित गर्दै आएको छ।

पुरातात्विक अध्ययन तथा उत्खननअनुसार काँक्रेविहारको निर्माण बाह्रौँ वा तेह्रौँ शताब्दीतिर मध्यकालीन खस राजाका पालामा भएको मानिन्छ। विशेष गरी ढुंगा नै ढुंगा जोडेर शिखर शैलीमा निर्माण गरिएको यो मन्दिर नेपालको वास्तुकला इतिहासमा विरलै पाइने उत्कृष्ट नमुनाका रूपमा लिइन्छ। लामो समयसम्म भग्नावशेषका रूपमा थन्किएको यस ऐतिहासिक संरचनालाई नेपाल सरकारको पुरातत्व विभागले वर्षौँको निरन्तर प्रयास र सूक्ष्म अध्ययनपछि पुरानै स्वरूपमा पुनरुत्थान गर्न सफलता प्राप्त गरेको हो।

काँक्रेविहारको सबैभन्दा लोभलाग्दो विशेषता भनेको यसले बोकेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सहिष्णुता हो। मन्दिरका भित्ताहरू, गारो र उत्खनन गरिएका प्राचीन शिलाहरूमा भगवान् बुद्धका विभिन्न ध्यानमग्न आकृतिहरूका साथै विभिन्न हिन्दु देवीदेवता र प्राकृतिक जीवनशैलीका बुट्टाहरू कुँदिएका भेटिन्छन्। यसले प्राचीन समयदेखि नै कर्णाली क्षेत्रमा बौद्ध धर्म र हिन्दु धर्मबीच कायम रहेको अद्भुत समन्वय, सहअस्तित्व र भातृत्वको जीवन्त उदाहरण पेस गर्दछ।

करिब १७५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको संरक्षित वन क्षेत्रको बीचमा अवस्थित भएकाले काँक्रेविहार पुरातात्विक दृष्टिकोणले मात्र नभई प्राकृतिक सुन्दरताका दृष्टिले पनि उत्तिकै मनमोहक र रमणीय छ। जैविक विविधताले भरिपूर्ण यस वन क्षेत्रमा विभिन्न प्रजातिका बहुमूल्य जडीबुटी, चराचुरुङ्गी तथा वन्यजन्तुहरूको बासस्थान रहेको छ। एकातिर चराचुरुङ्गीको मधुर आवाज र अर्कोतिर घना जंगलको शीतल वातावरणले यहाँ पुग्ने जोकोही आगन्तुकलाई बेग्लै आनन्द र मानसिक शान्तिको अनुभूति गराउँछ।

कर्णाली प्रदेशको राजधानी वीरेन्द्रनगर नजिकै लटीकोइलीमा अवस्थित भएकाले पछिल्लो समय काँक्रेविहार क्षेत्रमा पूर्वाधार विकासका कामहरू तीव्रताका साथ अघि बढाइएका छन्। व्यवस्थित पदमार्ग, पर्यटकीय विश्रामस्थल, खानेपानी तथा सूचना केन्द्रको स्थापनासँगै यहाँ पुग्ने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको सङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ। पर्यटनको यो विकासले स्थानीयस्तरमा व्यापार, व्यवसाय, घरबास (होमस्टे) र यातायात क्षेत्रमा रोजगारीका नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्दै प्रादेशिक अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ।

समग्रमा, काँक्रेविहार केवल एउटा प्राचीन मन्दिर वा पुरातात्विक अवशेष मात्र नभएर सिङ्गो कर्णालीको गौरवशाली इतिहास, मौलिक वास्तुकला र नेपाली पहिचानको अमूल्य खम्बा हो। यस सम्पदाको निरन्तर संरक्षण, वातावरणीय सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक प्रचार-प्रसार गर्न सकेमा काँक्रेविहारले नेपालको सांस्कृतिक पर्यटनलाई थप नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने निश्चित छ।