हिउँचितुवा संरक्षण र मानव-वन्यजन्तु सहअस्तित्वको चुनौती

२७ भदौ, काठमाडौं ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा दुर्लभ हिउँचितुवा संरक्षणका प्रयासहरू जारी रहे पनि मानव र वन्यजन्तुबीचको बढ्दो द्वन्द्वले गम्भीर चुनौती थपेको छ। विशेष गरी हिमाली भेगका किसानहरूका गोठमा पसेर हिउँचितुवाले एकैपटक ठूलो संख्यामा बाख्रा तथा अन्य चौपाया मार्ने गरेपछि स्थानीय समुदाय र संरक्षणकर्मीहरूबीच चिन्ता बढेको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार प्राकृतिक आहाराको कमी तथा असुरक्षित गोठका कारण हिउँचितुवा घरपालुवा जनावरतर्फ आकर्षित हुने गरेका छन्।

संरक्षणविद्हरूका अनुसार वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थानमा परेको प्रभाव र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा आएको परिवर्तनका कारण हिउँचितुवा मानव बस्ती नजिक पुग्ने गरेका छन्। जंगलमा आहाराको विकल्प घट्दै जाँदा तथा परम्परागत खुला गोठहरूका कारण हिउँचितुवाका लागि चौपाया शिकार गर्न सहज हुने गरेको छ। एकैपटक धेरै बाख्रा मारिँदा हिमाली क्षेत्रका पशुपालक कृषकहरूले ठूलो आर्थिक क्षति व्यहोर्नुपरेको छ, जसले गर्दा स्थानीय स्तरमा वन्यजन्तुप्रति आक्रोश उत्पन्न हुने गरेको छ।

कुनै पनि वन्यजन्तु संरक्षण कार्यक्रमको वास्तविक सफलता प्रजातिको संख्या वृद्धिमा मात्र नभई स्थानीय मानिस र वन्यजन्तुबीचको सहअस्तित्वमा आधारित हुनुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्। स्थानीय बासिन्दाको प्रत्यक्ष सहयोग र सहमति बिना सञ्चालन गरिने संरक्षण अभियानहरू दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन नसक्ने अनुभवले देखाएको छ। त्यसैले वन्यजन्तुबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्दै समुदायलाई संरक्षणको मुख्य साझेदार बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।

द्वन्द्व कम गर्नका लागि सुधारिएका र वन्यजन्तु-सुरक्षित गोठहरूको निर्माण, क्षतिपूर्ति प्रणालीलाई पारदर्शी र द्रुत बनाउने तथा वैकल्पिक जीविकोपार्जनका अवसरहरू सिर्जना गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ। साथै, सामुदायिक बीमा योजनाहरूमार्फत किसानहरूको सम्भावित क्षतिलाई समयमै सम्बोधन गर्न सकिएमा हिउँचितुवा संरक्षणप्रतिको नकारात्मक धारणा घट्दै जाने विश्वास गरिएको छ।

नेपालका हिमाली जिल्लाहरूमा हिउँचितुवाको उपस्थितिले त्यहाँको पारिस्थितिकीय प्रणालीको स्वास्थ्यलाई दर्शाउँछ। यद्यपि, स्थानीय समुदायको आर्थिक सुरक्षा र हितलाई सुनिश्चित नगरेसम्म संरक्षणको लक्ष्य पूर्ण रूपमा हासिल गर्न कठिन हुनेछ। सरकार, संरक्षण साझेदार संस्थाहरू र स्थानीय निकायहरूले एकीकृत रणनीति अपनाएर अघि बढेमा मात्र मानव र हिउँचितुवाबीचको दीगो सहअस्तित्व सम्भव हुनेछ।