होर्मुज जलमार्ग खोल्न इरानको अमेरिका समक्ष प्रस्ताव

१० असोज, काठमाडौं ।

न्युयोर्क। इरानले संयुक्त राज्य अमेरिकाले तोकिएका सर्तहरू पालना गरेमा रणनीतिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण मानिने होर्मुज जलमार्ग (स्ट्रेट अफ होर्मुज) एक साताभित्र पुनः सञ्चालनमा ल्याउने प्रस्ताव अघि सारेको छ। न्युयोर्कस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघको मुख्यालयमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले उक्त जानकारी दिएका हुन्। विदेशमन्त्री अराग्चीका अनुसार सम्झौताका पूर्वसर्तहरू अमेरिकाले पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गरेपछि मात्र मध्यपूर्वी जलक्षेत्रको यो प्रमुख समुद्री मार्ग खोल्ने औपचारिक प्रक्रिया अगाडि बढाइनेछ।

मध्यपूर्वी जलक्षेत्रमा चुलिँदै गएको सैन्य तनाव र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा परेको असरलाई ध्यानमा राख्दै इरानले यो नयाँ कूटनीतिक पहलकदमी लिएको बताइएको छ। विदेशमन्त्री अराग्चीले बहुपक्षीय वार्ता तथा मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत यो प्रस्ताव वासिङ्टनसम्म पुर्‍याइएको स्पष्ट पारे। इरानले जलमार्ग खोल्नका लागि मुख्य गरी आफ्ना आर्थिक प्रतिबन्धहरू फुकुवा हुनुपर्ने र क्षेत्रीय सुरक्षामा अमेरिकी हस्तक्षेप अन्त्य हुनुपर्ने जस्ता सर्तहरू राखेको कूटनीतिक स्रोतहरूको दाबी छ। तथापि, दुवै पक्षबाट सर्तका सम्पूर्ण विवरणहरू औपचारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएका छैनन्।

इरानको यो नयाँ प्रस्तावप्रति अमेरिकी प्रशासनले पनि सकारात्मक चासो देखाएको छ। एक उच्च अमेरिकी अधिकारीले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसँग कुराकानी गर्दै मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत इरानसँगको वार्ता सकारात्मक दिशामा अगाडि बढिरहेको पुष्टि गरेका छन्। अमेरिकी अधिकारीका अनुसार जलमार्ग सञ्चालनका साथै लामो समयदेखि पेचिलो बन्दै गएको इरानी परमाणु कार्यक्रमका विविध आयामहरूका विषयमा पनि गहन छलफल भइरहेको छ। तेस्रो मुलुकका मध्यस्थकर्ताहरूले वासिङ्टन र तेहरानबीच सेतुको काम गर्दै नयाँ सहमतिको वातावरण बनाउन प्रयास गरिरहेका छन्।

होर्मुज जलमार्ग विश्वभर हुने कच्चा तेल आपूर्तिको मुख्य समुद्री मार्ग हो, जहाँबाट दैनिक रूपमा विश्वको करिब २० प्रतिशत खनिज तेल ओसारपसार हुने गर्दछ। इरान र ओमानको बीचमा रहेको यो साँघुरो जलक्षेत्र अवरुद्ध हुँदा विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा गम्भीर असर पर्दै आएको छ। पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धि हुनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षामा समेत चुनौती थपिएपछि विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरू यो क्षेत्रमा सहज आवागमन सुनिश्चित गर्न कूटनीतिक दबाब बढाउँदै आएका थिए।

पछिल्ला केही वर्षहरूमा अमेरिका र इरानबीचको कूटनीतिक सम्बन्ध अत्यन्तै चिसो रहँदै आएको छ। खासगरी अघिल्लो परमाणु सम्झौताबाट अमेरिका बाहिरिएपछि र इरानमाथि पुनः कडा आर्थिक प्रतिबन्धहरू लगाएपछि दुई देशबीच तनाव उत्कर्षमा पुगेको थियो। जलमार्गमा हुने सैनिक गतिविधि र व्यापारिक जहाजहरू नियन्त्रणमा लिने घटनाहरूले मध्यपूर्वमा द्वन्द्वको जोखिम बढाएको सन्दर्भमा हाल भइरहेको यो वार्ताले दुई देशबीचको दूरी घटाउन सहयोग पुग्ने आशा गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार इरानको यो पछिल्लो प्रस्तावले लामो समयदेखि रोकिएको कूटनीतिक संवादलाई पुनः जीवित गराएको छ। यदि अमेरिकाले इरानका सर्तहरूमा लचकता अपनायो भने एक साताभित्रै होर्मुज जलमार्ग सञ्चालनमा आउन सक्नेछ, जसले विश्वव्यापी इन्धन आपूर्ति सहज बनाउन ठूलो राहत दिनेछ। यद्यपि, दुवै पक्षबीच अन्तिम सहमति नजुटुन्जेल र परमाणु मुद्दामा ठोस प्रगति नभएसम्म यो प्रस्ताव कसरी कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने विषय अझै हेर्न बाँकी नै छ।